Natur.is

Þakkirnar eða íbeiska bragðið

Heit bolla með krossi eða hot cross bun, segir í enskri barnaþulu. Ég hef alltaf séð fyrir mér að kross væri ristur í deigið á bolludagsbollurnar og þær borðaðar ný bakaðar og heitar. Bátakökurnar frönsku styrktu þessa trú mína. Kyndilmessan 2. febrúar er haldin til að minnast þess að sól er farin að hækka á lofti. Hún er ein af átta hátíðum sem haldnar voru með sex vikna millibili árið um kring á meðal fjölmargra heiðinna þjóðflokka. Þær voru kyndilmessa, jafndægur á vori (páskar), maíhátíð (krossmessa á vori), sumarsólstöður (Jónsmessa), smalareið (verslunarmannahelgi), jafndægur á hausti (réttardagar og Jörvagleði), minning hinna látnu (allraheilagra messa eða hrekkjavaka) og vetrarsólstöður (jólin).

Á kyndilmessunni er líkneski hinnar dökklituðu meyjar, the Black Virgin, sem oft var komið fyrir í neðanjarðarhvelfingu undir kirkjunum, heiðrað og við hátíðleg tækifæri kann það að hafa verið borið út og síðan í skrúðgöngu ýmist um göturnar eða síðar um kirkjuna sjálfa, sem tákn þess að vetrinum var að ljúka. Svört Maríulíkneski finnast enn í mörgum kirkjum sunnan frá Spáni og allar götur norður til Póllands og enn víðar. Styttan er yfirleitt gerð úr dökkum viði og dýrkun hennar og saga ber þess merki að þarna sé jarðargyðjan komin að austan þótt María hafi tekið við hlutverki hennar.

Bewertung

Kyndilmessa

Hún er 2. febrúar og heitir líka „hreinsunarhátið blessaðrar Maríu meyjar”. En samkvæmt Móselögum taldist kona óhrein í fjörutíu daga, eftir að hún hafði alið sveinbarn. Og því gekk María með Jesúbarnið til helgidómsins fjörutíu dögum eftir 25. desember til að láta hreinsast. Hreinsunarháttur Maríu sést fyrst getið í Jerúsalem snemma á 4. öld, en er þá reyndar bundin við 14. febrúar, þar sem þá var fæðingardagur Jesú enn talinn 6. janúar. Hátíðin var svo fyrirskipuð árið 524 af Jústiníanusi keisara í Miklagarði, en þar geisaði þá pestnæmur sjúkdómur, og vildu menn treysta því, að María eyddi pestinni. Henni var þá gefið heitið „Fundur Herrans og móður hans með Símoni og Önnu”, sbr. 2. kapítula Lúkasarguðspjalls. Árið 690 skipaði Sergius páfi í Róm, að á hreinsunarhátíðinni skyldi vígja öll þau kerti, sem ætluð væru til kirkjunnar á árinu. Á þessum degi var á miðöldum einnig farin mikil skrúðganga innan kirkju og utan og um kirkjugarð. Bar þá hver maður logandi kerti, bæði klerkalið og söfnuður.

Af þessi öllu fékk hátíðin nafnið missa candelarum sem þýðir kertamessa. Það orð sést oft í íslenskum fornbréfum frá 15. og 16. öld, en fyrir þann tím og eftir siðbreytingu er orðið kyndilsmessa allsráðandi. Ekki er með öllu ljóst, hvernig á því nafni stendur, en benda má á þrjú atriði: hljóðlíkinguna við engilsaxneskuna candel mæssan, en þaðan mun orðið hafa borist í íslensku einsog margt fleira í kirkjumáli, ekki er víst, að á þessum tíma hafi verið glögg skil milli merkingar orðanna kyndill og kerti. Hugsanlegt er, að í áðurnefndri skrúðgöngu utan kirkju hafi reynst ókleift að bera logandi kerti úti í norrænu þorraveðri og því verið notaðir kyndlar. Munnlegar sagnir hafa verið um þær leifar þessa katólska siðar, að leitast hafi verið við að ljóma bæinn upp með kertaljósum meir en ella á kyndilmessu. Laust fyrir aldamót telja þó fróðir menn, að þetta sé löngu útdautt. Á hinn bóginn eimdi lengi eftir af þeirri þjóðtrú, að sólskin á kyndilmessu væri illsviti svo sem segir í þessari alkunnu vísu:

Ef í heiði sólin sést á sjálfa kyndilmessu snjóa vænta máttu mest maður upp frá þessu.

Til eru vitnisburðir um nafngreint fólk, sem svo mikla trú hafði á þessari spá, að það bölvaði sólskini á kyndilmessu eða breiddi jafnvel fyrir glugga, ef sólin skein glatt á þessum degi. Varðandi atvinnulífið er þess annars að geta, að daginn eftir kyndilmessu hófst vetravertíð á Suðurlandi.

Bewertung

Sólarkaffi

Í mörgum þröngum fjörðum og dölum landsins, einkum á Vestfjörðum og Austfjörðum, líða oft nokkrar vikur eða mánuðir svo í skammdeginu, að sólin sést ekki yfir fjallabrúnir. Þegar hún birtist aftur, var og er víða venja að fagna henni með dálitlu tilhaldi svo sem kaffi og pönnukökum. Tímasetningin var auðvitað mismunandi eftir legu einstakra bæja, svo að vart var um sameiginlega hátíð að ræða fyrir heilt byggðarlag. Í kauptúnum gat hinsvegar komið fyrir að fólk tæki sig saman. Á síðari áratugum hafa sum átthagafélög í stærri bæjum, einkum Reykjavík, tekið upp þann sið að hafa svokkallað sólarkaffi einhvern dag í nánd við endurkomu sólarinnar í þeirra heimasveit.

Bewertung

Pálsmessa

Hún er 25. janúar, og þann dag á Sál frá Tarsus að hafa mætt Jesú Kristi á veginum til Damaskus, snúist til trúar á hann og hætt að ofsækja kristna menn. Eftir það verður hann Páll postuli. Þessi sinnaskipti Páls hafa löngum þótt draga nokkurn dilk á eftir sér bæði í náttúrunni sjálfri og hugarfari manna. Reyndar er það svo, að um þetta leyti er veturinn víða talinn hálfnaður og því heldur von á veðurbreytingum nálægt Pálsmessu. Hér á landi hefur veðrið á Pálsmessu verið talið marktækt fyrir veðurfar næstu vikna. Sólskin og heiðríkt veður á þessum degi boðar frjósama tíma, en sé þykkbiðri eða snjókoma má búast við harðri veðráttu. Um það vitna þessar vísur, sem þekktar eru í mörgum tilbrigðum víða um land:

Ef heiðbjart er og himinn klár á helga Pálus messu mun þá verða mjög gott ár mark skal hafa á þessu En ef þoka Óðins kvon á þeim degi byrgir fjármissi og fellis von forsjáll bóndinn syrgir. Dagurinn þótti líka viðsjárverður í ástamálum og hætt við að elskendum snerist þá hugur og ekki endilega til góðs eins og Páli. Einn siður hefur verið nokkuð þekktur sumstaðar hér á landi, en hann er sá að gefa hrafninum sérstaklega vel á Pálsmessu. Átti hann þá ekki að leggjast á lömb bóndans að vori. Að vísu var alsiða að gefa bæjarhröfnunum öðru hverju einhvern hroða í mannúðarskyni og samkvæmt kenningunni „Guð borgar fyrir hrafninn“. En á Pálsmessu fengu þeir betur úti látið en endranær. E.t.v. gat hann þá frekar látið vera að ofsækja lömbin eins og Páll að hundelta guðslömbin.

Bewertung

Í ætigarðinum

Niðurskipan daganna á árshringinn er mannanna verk. Nýtt ár þarf ekki að byrja tíu dögum eftir vetrarsólstöður enda líklegast leifar frá rómverskum skikk enda almanakið sem við brúkum frá þeim komið. Meðan við héldum okkur við gamla tveggja missera almanakið urðu árstíðaskipti sumardaginn fyrsta og svo aftur fyrsta vetrardag. Tímabil voru oft miðuð við stjórnartíð þjóðhöfðingja og samkvæmt þeirri hefð sögðu Íslendingar skilið við Kristján 10. og lýstu yfir lýðveldi á 32. ríkistjórnarári hans.

Gamla íslenska tveggja missera almanakið er bændaalmanak og almanök sem taka mið af búskap, veiðum og ræktun eru enn gefin út í mörgum löndum og oftast fylgja þá athugasemdir um áhrif tungls á gróður, hárvöxt, skepnuhirðingu, matargerð og jafnvel skaphöfn fólks. Þótt hér á landi hafi verið tekið mið af vaxandi og dvínandi tungli virðist sem heldur minni trú hafi fylgt áhrifamætti þess en í nágrannalöndum okkar hverju sem það sætir. Líklega er þar veðrinu um að kenna því afl þess er svo afdráttarlaust enda ristir mánatengdur átrúnaður okkar dýpst þegar kemur að áhrifum tunglsins á veðurfar.

Þó er að finna hagnýt dæmi um slíka trú og þessi finnast í Minningum Guðmundar á Stóra-Hofi: „Vandi var að byggja eldhús svo gott væri. Þau vildu verða full af svælu og röm kverkum og augum. En væru þau byggð á réttan hátt, var ekki hætt við þessu. Grundvöllinn eða undirstöðu átti að byggja með aðfalli en setja strompinn í með útfalli. Byggja átti hlóðir með vaxandi tungli.“

Bewertung