Natur.is

Eru umhverfismerktar vörur dýrar?

Það hafa líklega allir heyrt að umhverfismerktar vörur séu dýrari en aðrar vörur. Ef við lítum á umhverfismerki norðurlandaráðs, Svaninn, hver ætli sé kostnaðurinn við að fá Svaninn á vöruna?

Það er ákveðið umsóknargjald sem þarf að greiða fyrir að sækja um merkið. Sé greitt fyrir umsókn í einu landi þarf ekki að greiða þetta gjald í öðru landi. Þetta gjald er á bilinu 50.000 til 200.000 krónur eftir löndum. Íslensk fyrirtæki sem flytja inn vörur sem eru merktar erlendis þurfa ekki að greiða þetta gjald.
Síðan er einungis greitt gjald af veltu vörunnar hjá þeim aðila sem merkir vöruna Í flestum tilfellum er það hjá heildsala.

Þetta veltugjald er 0,4% af verði vörunnar. Veltugjaldið hefur hins vegar ákveðið hámark á ári sem er um 200 þúsund krónur á Íslandi fyrir hverja vöru. Vara sem kostar 1.000 krónur úr búð, kostar líklega 500 krónur frá heildsala. Veltugjaldið sem er 0,4% er þar af leiðandi 2 krónur sem renna til umsjónaraðila Svansins á Íslandi sem er Umhverfisstofnun. Nú getur vel verið að búðin leggi álagningu á veltugjaldið sem tvöfaldar gjaldið, þ.e. hækkunin vegna umhverfismerkisins verður 4 krónur, en einungis 2 krónur renna til umsjónaraðila Svansins, hinar tvær renna til búðarinnar.

Fyrir suma framleiðendur er þetta svo mikil hindrun að þeir neita að umhverfismerkja vörurnar sínar. Þeir halda hins vegar fram að vörurnar séu jafn góðar en þeir vilji bara ekki borga gjaldið fyrir umhverfismerkinguna.

Hvað erum við neytendur hins vegar að fá fyrir þessi 0.4% og hvaða skilaboð eru framleiðendur að senda þegar þeir segjast bara ekki vilja borga þess ógnarupphæð sem er að hámarki 200 þúsund krónur á ári?

Ég er sem neytandi að kaupa markaðsupplýsingar. Ég er að kaupa þjónustu Svansins sem segir mér að varan hafi farið í eftirlit þriðja aðila, sem hefur sett ákveðnar umhverfiskröfur á vöruna, og varan hefur staðist kröfurnar. Ég veit að kröfurnar frá Svaninum eru settar fram af vísindamönnum á norðurlöndum og ég treysti kröfunum. Fyrir þessa fullvissu borga ég 2-4 krónur (0.4%).

Bewertung

Hvað eru fótspor í umhverfinu?

Hugtakið Ecological Footprint (vistfræðilegt fótspor) er notað um mælieiningu þess sem við mennirnir þurfum/notum mikið af landi á líftíma okkar, bæði til að koma á móts við neyslu og til að taka á móti sorpinu sem frá okkur kemur, miðað við þá tækni sem nútíminn bíður upp á við öflun og förgun. Mælieiningin sýnir hvað við skiljum eftir okkur og er umfram sjálfbært líf, sem væri í þessu samhengi sama sem núll eða enginn hektari lands.

Ef við skiptum Jörðinni niður á íbúana sem eru í dag um 6,5 milljarðar, fengi hver íbúi um 1,78 hektara. Það er ef að heimurinn væri sanngjarn, sem hann er auðvitað ekki. Sem dæmi um raunveruleikann má nefna að meðalmaður í Bandaríkjunum notar sem samsvarar 9,57 hekturum lands á líftíma sínum en Evrópubúi sem heldur neyslu sinni í skefjum og lifir „umhverfisvænum lífsstíl“ notar samt um 4,8 hektara. Indverjar nota minnst eða 0,5 hektara.

Ef að við reiknum með því að 300.000 Íslendingar eyði svipað og meðal-Ameríkani (sem er ekki fjarri lagi eða?) þýðir það að við séum að ganga á 2.871.000 hektara eða 28.710 km2 af Íslandi, þ.e. þriðjung landsins, nú þegar. Ef allir notuðu jafn stóran hlut og Ameríkanar og við Íslendingar, þyrftum við Jarðarbúar að eignast fleiri hnetti til að búa á eða þrjár jarðarkúlur til viðbótar þeirri sem við erum að ganga á núna. Á árinu 2001 fór mannkynið að nota um 1,2* af getu Jarðar eða um 20% meira en hún þolir. Athugið að þetta var árið 2001 og Jörðin sjálf hefur ekki stækkað neitt eða bætt við getu sína til að gefa af sér né taka við síðan.

Þessir útreikningar gera ráð fyrir því að Jörðin sé ekki aðeins eitt allsherjar yfirráðasvæði mannsins og gert er ráð fyrir því að aðrar dýra- og plöntutegundir þurfi einnig sitt lífrými, enda gætum við ekki lifað án þeirra heldur. Svo þessi 12% sem þeim eru ætluð eru auðvitað aðeins reiknað þeim á eigingjörnum forsendum, ekki vegna manngæsku eða vegna virðingar fyrir líffræðilegri fjölbreytni.

*miðað við að 1 sé geta Jarðar.
Til að skoða þetta nánar farið á: ecofoot.org, zerofootprint.net, footprintnetwork.org.

Bewertung

Orkunotkun - viðmið

Það eru til nokkur orkumerki í heiminum í dag og það þekktasta er líklega „Energy Star“ sem er orkumerki sem er upprunnið og í umsjá Umhverfisstofnunar og Orkumálaráðuneyti Bandaríkjanna. Eins og gefur að skila þá ná flest orkumerki yfir rafmagnsvörur. Almennt má segja að sú orka sem fellur á einungis brot af jörðinni nægir til allra þarfa mannfólksins og því sé enginn skortur á orku. Vandamálið er bara að við höfum ekki lært að beisla hana á vistvænan og hægkvæman máta nema í mjög litlum mæli. Þess vegna er verið að nota jarðefnaeldsneyti, bensín, dísilolíu og kol til rafmagnsframleiðslu, húshitunar og flutninga.

Íslendingar eru þeirrar gæfu aðnjótandi að jarðefnaeldsneyti er hvorki notað til húshitunar né rafmagnsframleiðslu (nema í mjög litlum mæli). Samt er losun gróðurhúsalofttegunda lítið minni á Íslandi en erlendis og orkunotkun á mann ein sú mesta í Evrópu. Stafar það fremst af stórum fiskiskipaflota og stóriðju. Að rafmagn á íslandi sé að mestu leyti frá vatnsaflsvirkjunum þýðir ekki að við getum leyft okkur að nota rafmagn eins og við viljum. Í fyrsta lagi kostar rafmagn, í öðru lag valda vatnsaflsvirkjanir vissum umhverfisspjöllum og í þriðja lagi gætu íslendingar flutt út meira rafmagn en þeir gera í dag, eða nýtt til annarra þarfa, ef við göngum vel um þessa auðlind sem vatnsaflsvirkjanir eru. Öll stóriðja er óbeinn útflutningur á rafmagni. Rafmagn er til dæmis staðkvæmdarvara fyrir aðra orkubera eins og bensín og olíu. Minnki íslendingar t.d orkunotkun sína þá væri hægt að nota þann sparnað til framleiðslu vetnis sem vonandi verður hægt að nota í staðinn fyrir bensín og olíu til samgangna innan allt of margra ára. Þetta er einfaldað dæmi til að sýna að allt hangir þetta á sömu spýtu, orkusparnaður á heimili eða vinnustað sparar ekki bara peninga heldur einnig umhverfið.

Orkunotkun

Einfaldasta leiðin til að kaupa hagkvæmustu tækin er að skoða orkunotkun. Orkunotkun er yfirleitt mæld í wöttum (W), kílówöttum (kW), kílówattsstundum (kWst) eða magni eldsneytis.

Samband W, kW og kWst

Orkunotkun raftækja er yfirleitt mæld í W, til dæmis 60 watta ljósapera. Eitt kílówatt eru 1000 W. Það má því einnig skrifa 60W sem 0,06 kW. Ein kWst samsvarar einu kW sem er notað eða framleitt á einni klukkustund. 60W ljósapera sem logar í 16 tíma og 40 mínútur notar eina kWst af rafmagni.

Nýtni orku

Nýtni orku er sjaldnast 100%. Megnið af orkunni í 60W ljósaperu er ekki notuð til að lýsa heldur fer megnið í hita. Það er hægt að ná samsvarandi ljósi úr orkusparandi ljósaperu sem er einungis um 11W. Kílóvatttími kWh er sama og vött* fjöldi tíma /1000. Fjöldi tíma í árinu er 8760 (365*24). Ein 40 vatta ljósapera sem lýsir í eitt ár dregur því um 350 kWh sem kosta tæplega 3000 krónur. Að vera með nokkrar svona perur sem lýsa að óþarfa kostar því.

Orkunotkun

Orkunotkun er hægt að gefa upp á nokkuð mismunandi máta. Fyrir rafmagnsvörur og ljósaperur er eðlilegast að gefa upp orkunotkun í vöttum. Fyrir bifreiðar er algengast að orkunotkun sé gefin upp sem eldsneytiseyðsla, þ.e eyðsla fyrir hverja 100 km. Með tilkomu nýrra eldsneytisgjafa er einnig farið að gefa upp orkunotkun óbeint með því að tilgreina magn koltvísýrings á hvern ekinn kílómeter. Bíll sem eyðir 10 lítrum á 100 km sleppir til dæmis út 230 grömmum af koltvísýring á hvern ekinn kílómetra. Fyrir ýmis rafmagns eða eldsneytisknúin tæki er orkunotkun gefin upp í vöttum (W) eða eldsneytisnotkun á klukkutíma. Hitatap ýmis byggingarefnis, eins og til dæmis glugga, er mælt varmaleiðnistuðli, stundum kallað kólnunartala. Kólnunartalan er mæld sem vött á fermetra og gráður celsíus (W/m2°C) og er notuð til að mæla þá orku sem til dæmis tapast í gegnum hvern fermetra af glugga. Því lægri sem kólnunartalan er því minna er hitatapið í gegnum viðkomandi glugga/einangrunarefni. Á Íslandi á allt íbúðarhúsnæði eða annað húsnæði þar sem fólk dvelst að staðaldri til dæmis að hafa einangrunargler með kólnunartöluna lægri en 2,0 w/m2.

Bewertung

Umhverfisviðmið fyrir fyrirtæki

Hvað eru umhverfisviðmið?

Umhverfisviðmið eða markmið eru í eðli sínu ekkert frábrugðin fjárhagslegum markmiðum. Hlutverk beggja er að mæla árangur af starfssemi fyrirtækisins á mismunandi sviðum, þó svo að auðveldlega sé hægt að fullyrða að fjárhagleg og umhverfismarkmið séu hvert öðru háð. Það er þó einn grundvallarmunur á fjárhaglegum og umhverfislegum markmiðum. Hin fjárhagslegu hafa þróast í fjölda áratuga eða árhundruði meðan umhverfislegu markmiðin eru tiltölulega ný á nálinni og fyrirtæki byrjuðu ekki að setja umhverfisviðmið í einhverjum mæli fyrr en eftir 1996 þegar ISO 14001 staðallinn var fyrst samþykkur.

Þessi grundvallarmunur á umhverfis- og fjárhagslegum markmiðum hefur hins vegar mikla praktíska þýðingu. Bókhaldsforrit fyrirtækja miðast að því að fylgjast á auðveldan máta með fjárhagslegum lykiltölum. Kerfin eru byggð með það í huga að geta á auðveldan og fljótan máta fá út allar helstu fjárhagslegu viðmið sem hægt er þar sem upplýsingar skipta öllu í hörðum heimi samkeppninnar. Umhverfisupplýsingar eru ekki á innbyggðar í upplýsingakerfi fyrirtækja eins og fjárhagslegar upplýsingar.

Að skilgreina umhverfismarkmið er í sjálfu sér ekki erfitt. Hið flókna er að skilgreina hvar og hvernig auðveldast er að safna saman upplýsingum úr upplýsingakerfinu. Þar sem umhverfisupplýsingar eru oft af skornum skammti hefur fólk því tilhneigingu að mæla það sem hægt er að mæla í stað þess að mæla það sem er mikilvægt. Grunnur að öllum viðmiðum er að þekkja núverandi stöðu (grunnstöðuna) áður en viðmiðin eru sett. Án þess að þekkja grunnstöðuna er afskaplega erfitt að vita hvort markmiðum hafi verið náð. Að ekki vita grunnstöðuna er líklega algengustu mistök sem fyrirtæki gera við markmiðasetningu. Markmiðin verða því oft ekkert annað en fallegur ásetningur án þess að hægt sé að segja til um hvort þeim hafi verið náð eða ekki. Grundvallaratriðið í allri markmiðasetningu er því að skilgreina grunnstöðu áður en markmið eru sett.

Bewertung

Hvað eru umhverfisviðmið?

Umhverfisviðmið eða markmið eru í eðli sínu ekkert frábrugðin fjárhagslegum markmiðum. Hlutverk beggja er að mæla árangur af starfssemi fyrirtækisins á mismunandi sviðum, þó svo að auðveldlega sé hægt að fullyrða að fjárhags- og umhverfismarkmið séu hvert öðru háð. Það er þó einn grundvallarmunur á fjárhaglegum og umhverfislegum markmiðum. Hin fjárhagslegu hafa þróast í fjölda áratuga eða árhundruði meðan umhverfislegu markmiðin eru tiltölulega ný af nálinni og fyrirtæki byrjuðu ekki að setja umhverfisviðmið í einhverjum mæli fyrr en eftir 1996 þegar ISO 14001 staðallinn var fyrst samþykkur. Þessi grundvallarmunur á umhverfis- og fjárhagslegum markmiðum hefur hins vegar mikla praktíska þýðingu.

Bókhaldsforrit fyrirtækja miða að því að fylgjast á auðveldan máta með fjárhagslegum lykiltölum. Kerfin eru byggð með það í huga að geta á auðveldan og fljótlegan hátt fengið út öll helstu fjárhagsleg viðmið sem hægt er þar sem upplýsingar skipta öllu í hörðum heimi samkeppninnar. Umhverfisupplýsingar eru ekki innbyggðar í upplýsingakerfi fyrirtækja eins og fjárhagslegar upplýsingar. Að skilgreina umhverfismarkmið er í sjálfu sér ekki erfitt. Hið flókna er að skilgreina hvar og hvernig auðveldast er að safna saman upplýsingum úr upplýsingakerfinu.

Þar sem umhverfisupplýsingar eru oft af skornum skammti hefur fólk því tilhneigingu til að mæla það sem hægt er að mæla í stað þess að mæla það sem er mikilvægt. Grunnur að öllum viðmiðum er að þekkja núverandi stöðu (grunnstöðuna) áður en viðmiðin eru sett. Án þess að þekkja grunnstöðuna er afskaplega erfitt að vita hvort markmiðum hafi verið náð.

Að vita ekki grunnstöðuna er líklega algengustu mistök sem fyrirtæki gera við markmiðasetningu. Markmiðin verða því oft ekkert annað en fallegur ásetningur án þess að hægt sé að segja til um hvort þeim hafi verið náð eða ekki. Grundvallaratriðið í allri markmiðasetningu er því að skilgreina grunnstöðu áður en markmið eru sett.

Sjá „Einkenni góðra umhverfisviðmiða“.

Bewertung