Natur.is

Að lækna sjálfan sig

Eins og það er skemmtilegt að fara út og finna í matinn og leita ákaft að fyrstu vorjurtunum, þá er viss léttir í því fólginn að ná öllu undir þak þegar veturinn kemur. Sumir hafa safnað meira en aðrir. Sumir eiga stærri og betri geymslur með sultum, sykruðum hvannaleggjum og tejurtum. Þeir eiga rótarávexti í kaldri kompu, fjallagrasapoka og vel merkt box af frystu grænmeti í kælinum. Sumir hafa borist meira á og útbúið framandi góðmeti eins og pestó eða lagt í vín. Það er gott í vetrarbyrjun að líta svolítið yfir birgðirnar, athuga að merkingar séu í lagi, allt gleymist undrafljótt. Taka sér svo stund til að vera svolítið ánægður með sjálfan sig. Að því loknu má taka fram grasafræði- og jurtabækur, lesa sér til yfir veturinn og gera áheit um að safna eða rækta eða sérhæfa sig næsta vor.

Kvefið
Ef þú lætur það eiga sig stendur það í þrjár vikur og ef þú tekur eitthvað við því stendur það í þrjár vikur líka, sagði einhver læknisfróður. Það er samt betra að reyna, það bætir skapið og hugann og vonandi hálsinn og nefrennslið. Vandinn er sá að það er svo erfitt að lækna sjálfan sig. Sá sem er veikur þarf helst að hafa einhvern annan til að útbúa mixtúrur, bakstra og gufuseyði og dekstra sig til að taka þær. Það er stór hluti af heiluninni að fá hjálp og samúð.

Engiferrót við kvefi
Sumir kokkar segja að aldrei sé hægt að nota of mikið af engiferrót eða hvítlauk og víst er hvort tveggja hollt. Gott er að hita sneiðar af engiferrót og sítrónum í vatni og drekka við kvefi. Þetta er heilnæmur drykkur og þægilegur ef hita þarf eitthvað handa mörgum, t.d. á námskeiðum. Hann má vera annaðhvort heitur eða volgur og er alltaf hressandi. Venjulegt engiferduft, sem fæst í verslunum, er til margra hluta nytsamlegt, bætir meltingu og örvar blóðrás og bragðið venst vel ef engiferið er hrært út í jógúrt eða súrmjólk.

Hvítlaukur gegn hósta
Áður en flensa fer að herja og jafnvel eftir að hún er búin að stinga sér niður má gera hóstameðal með því að skræla hvítlauk – heil 24 rif og stinga niður í 250 g af hunangi. Láta standa í 7–10 daga og fara svo að borða úr krukkunni, ef hóstinn er þá ekki farinn, hunangið og hvítlaukinn saman. Það er svo gaman að borða þetta að manni léttir allavega við það eitt.

Fjallagrös við hósta
Í pott eru látnir tveir bollar af vatni, 1 msk af þurrkaðri kamillu og önnur af blóðbergi, 1/2 bolli af fjallagrösum, 1 stk apótekaralakkrís og góður moli af kandís eða hunangi. Suðan látin koma upp, fjallagrösin veidd upp og látið kólna í pottinum. Sigtað og sett á flöskur og geymt á köldum stað. Takið inn eins og aðra hóstasaft, hefur Steinvör Sigurðardóttir eftir ömmu sinni.

Fjallagrasamjólk við kvefi og kraftleysi
Soðinn er hnefi af grösum í bolla af vatni. Þegar suðan kemur upp er bætt í 3 bollum af mjólk og hitað að suðu. Síðan er bætt í eins miklum sykri og vill og salt á hnífsoddi. Sumir borða grösin með en aðrir sía þau frá, segir Guðrún Arna Gylfadóttir en uppskriftin er einnig komin frá ömmu hennar sem bjó í Flatey á Breiðafirði.

Hóffífilste
Muna að líta eftir hóffífli og setja á sig hvar hann vex því hann blómstrar jafnvel yfir veturinn ef vel viðrar. Af honum má gera te við hósta.

Jurtagufa
Gott er að taka stóran pott með svolitlu vatni og setja í hann þær jurtir sem maður hefur handbærar og helst mýkja öndunarfærin. Hita þetta að suðu og anda að sér jurtagufunni, það mýkir öndunarfærin. Hvítlaukur, fjallagrös og sítróna mega líka fara í pottinn, ilmolíur eins og piparminta og svo mentólkristallar, sem fást í apótekum. Uppskriftin fer eftir aðstæðum hverju sinni.

Laukur gegn kvefi
Þegar kvef er í uppsiglingu er sagt að það sé gott að hafa lauksneiðar á diski við rúmið sitt. Finnar sjóða heilan helling af lauk í mjólk og drekka við kvefi. Pólverjar setja sykur á lauksneiðar og þegar safinn fer að renna er hann tekinn inn sem hóstameðal.

Þarft nútímahúsráð gegn ofnæmi í öndunarfærum
Margir eru haldnir óþoli eða hafa ofnæmi fyrir ýmsum efnum, líka ilmefnum, sem notuð eru í hreinsivörur. Ef kvef stendur óeðlilega lengi, reynið þá að fjarlægja öll slík efni úr húsinu eða a.m.k. setja þau í vel lokuð plastbox og athugið hvort það hefur áhrif til hins betra.

Úr Ætigarðinum - handbók grasnytjungsins, eftir Hildi Hákonardóttur. Bókin er fáanleg hér á Náttúrumarkaðinum.

Mynd: Nýtínt blóðberg í skjóðu. Ljósmynd: Guðrún Tryggvadóttir.

Bewertung

Ljósatvítönn - illa kynntur landnemi

Ljósatvítönn [Lamium album] er innfluttur slæðingur sem vex víða við bæi í sveitum, einna algengust á vestanverðu Norðurlandi og á vestanverðu Suðurlandi. Oft finnst hún einnig á gömlum eyðibýlum. Myndin var einmitt tekin í garði við eyðibýli í Flóabyggð. Heimildaleit leiddi í ljós að ekki virðist vera mikið vitað um virkni jurtarinnar hér á landi, né á hún sér sögu sem lækningajurt hérlendis. Á hinn bóginn er jurtin þekkt fyrir mikla virkni í ýmsum þekktum heimildum eins og kemur fram á vef Liber Herbarum II, en Náttúran er er einmitt í samstarfi við það vefsetur og hefur þýtt efni vefsins á íslensku.

Sjá um Ljósatvítönn á LiberHerbarum.
Sjá útbreyðslukort á Plöntuvefsjá NÍ (ath. að slá þarf inn nafn plöntunnar).
Ljósmynd: Guðrún Tryggvadóttir.

Bewertung

Sveppahandbók Skógræktar ríkisins

Áhugi á sveppatínslu meðal útivistarfólks fer sífellt vaxandi, auk þess sem sveppatendum hér á landi fjölgar og útbreyðsla þeirra eykst. Í skógum víða um land er nú að finna fjölda sveppa frá miðju sumri og fram á haust.

Við sveppatínslu er að mjög mörgu að hyggja. Þó það sé bæði skemmtilegt og nytsamlegt að tína sveppi til matar, þá er nauðsynlegt að læra að þekkja þá sveppi sem ætir eru, matsveppina. Einnig þarf að huga að ýmsu hvað varðar hreinsun og geymslu sveppanna svo þeir njóti sín sem best við matargerð.

Því miður eru hanbækur um sveppi nú illfáanegar í bókabúðum og því hefur Skógrækt ríkisins tekið saman þennan stutta leiðbeiningarbækling sem áhugafólk um sveppatínslu getur stuðst við.

Hvað eru sveppir?

Sveppir eru hvorki dýr né plöntur en eiga sér sitt eigið ríki, svepparíkið. Sveppir eru ófrumbjarga lífverur, þ.e. geta ekki ljóstillífað og myndað þannig sína eigin næringu eins og grænar plöntur gera. Sveppir eru ýmist rotverur, sníkjuverur eða stunda sambýli við aðrar lífverur. Ískógi mynda þeir t.d. sambýli við rætur trjánna sem kallast svepprót og útvega trjánum næringu úr moldinni en taka í staðinn prósentur af því sem tréð ljóstillífar sér til viðurværis. Aðrir brjóta niður dauður viðarleifar og vaxa á stubbum hogginna trjáa eða föllnum trjábolum og losa þar með efnið sem bundið var í trjánum aftur í hringrás náttúrunnar. Sumir sjúga næringu sína beint úr lifandi frumum annarrar líveru, sníkja á henni. Þannig sjúga ryðsveppir ræringu úr lifandi frumum í laufblöðum plantna og má þar nefna asparryðsveppinn sem dæmi.

Líkami sveppa er oftast gerður úr fíngerðum þráðum sem hafa vaxið inn í það sem sveppurinn lifir á. Það sem maður kallar sveppi eru aldin þeirra, þéttofin úr sveppþráðum og vernda frumurnar sem mynda gróin og sjá um að gróin dreifist. Hæger að tína sveppi frá miðju sumri og langt fram á haust, ef veður er gott. Þeir finnast m.a. í skógum og á túnum.

Sveppatínsla

Sveppir eru næmir fyrir mengun, þó misjafnega eftir tegundum. Við ráðleggjum því að forðast sveppatínslu þar sem bílaumferð er mikil eða þar sem skordýraeitri hefur verið úðað. Bestu vaxtarskilyrði sveppar eru í hlýjum og raka. Best er að tína sveppi í þurru veðri, nokkrum dögum eftir rigningu, en ekki á meðan enn er blautt á, því þeir klessast auðveldlega og erfitt er að hreinsa þá blauta. Ungir sveppir eru ákjósanlegri en gamlir og stórir sveppir, en þeir gömlu eru vel fallnir til þess að standa áfram á sínum stað og fjölga tegundinni.

Til að ná öllum sveppnum óskemmdum úr jarðveginum er best að taka neðst um stafinn, snúa upp á hann og lyfta upp um leið. Við það losnar sveppurinn í heilu lagi. Gott er að hafa hníf meðferðis og skera strax burt augljósar skemmdir. Til eru sérstakir sveppahnífar með stífum bursta á endanum.

Í sveppum er mikill vökvi og því þarf loft að geta leikið um þá. Varist þess vegna að tína sveppi í platpoka eða setja þá í lokuð ílát. Við mælum frekar með körfu, pappakassa eða öðru álika gisnu íláti.

Hvað ber að varast?

Þó það sé bæði skemmtilegt og nytsamlegt að tína sveppi til matar, þá er nauðsynlegt að læra að þekkja sveppi sem ætir eru, matsveppina. Á Íslandi vaxa nálægt 700 tegundir kólfsveppa og langflestir þeirra eru ekki matsveppir, þar sem sumir eru ákaflega bragðvondir, aðrir harðir undir tönn og enn aðrir svo litlir og ræfilslegir að það væri mjög seinlegt að safna þeim í nægu magni.

Auk þess eru margar tegundir eitraðar og þar af fáeinir sem innihalda lífshættuleg eiturefni. Þeir sveppir sem innihalda væg eiturefni geta valdið fólki magakvölum sem vara í 1-2 sólarhringa en eiturefni annarra virka á taugakerfið og starfsemi hjartans. Því skiptir máli að fara að öllu með gát áður en maður leggur sér villta sveppi sem maður þekkir ekki til munns. Almennt er gott að fylgja þeirri reglu að borða aldrei sveppi sem maður þekkir ekki heldur borða aðeins þá sveppi sem maður þekkir og eru ætir, ungir, ferskir og óskemmdir.

Hér á eftir eru dæmi um nokkra eitursveppi sem finnast á Íslandi.
Smellið á nafnið til að ná í mynd og nánari upplýsingar:

Berserkjasveppur(Almanita muscaria)

Feyrutrektla(Clitocybe phyllophila)

Lummusveppur (Paxillus involutus)

Hentugir matsveppir.
Smellið á nafnið til að ná í mynd og nánari upplýsingar::

Lerkisveppur(Suillus grevillei)

Kóngssveppur (Boletus edulis)

Kúalubbi (Leccinum scabrum)

Furusveppur (Leccinum scabrum)

Flosssveppur(Xerocomus subtomentosus)

Skeiðsveppur(Amanita vaginata)

Túnætisveppur(Agaricus campestris)

Ullblekill (Coprinus comatus)

Gulhnefja (Russula claroflava)

Móhnefja (Russula xerampelina)

Komið heim úr sveppatínslu

Mikilvægt er að hreinsa sveppina og best er að gera það um leið og þeir eru tíndir eða um leið og komið er heim, því annars geta sveppirnir auðveldlega skemmst.

Gott er að skera neðsta hluta stafsins burt, bursta óhreinindi og skera skemmdir úr hattinum. Einnig getur verið gott að skera heilan sveppinn í tvennt eftir endilöngu, til að kanna ástand hans að innanverðu.

Við mælum með tveimur mismunandi geymsluaðferðum:

Frysting: Algengasta og þægilegasta aðferðin við að geyma sveppi. Brytja þarf sveppina niður og hita þá á pönnu eða í potti, oft með smávegis vatni til að ná upp suðu. Vökvinn er látinn gufa upp af pönnunni, sveppirnir kældir og þeir síðan frystir í boxum eða plastpokum í hæfilegum skammti fyrir eina máltíð. Mögulegt er að geyma sveppi frosna í marga mánuði.

Þurkkun: Sneiða þarf sveppina og dreifa þeim á grisju eða grind. Ganga þarf úr skugga um að sveppirnir séu orðnir alveg þurrir, þ.e. stökkir, áður en þeir eru settir í geymslu. Gott er að geyma þurrkaða sveppi í loftþéttum glerkrukkum. Áður en nota á þurrkaða sveppi þarf að leggja þá í bleyti í nokkrar klukkustundir til að ná fram bragðefnum þeirra. Erlendis fást grænmetisþurrkarar sem kjörið er að nota við að þurrka sveppi.

Hvað svo?

Það er hægt að nota sveppi á margvíslegan hátt. Þá má t.d. steikja þá í smjöri og bera frammeð kjöti, fiski og grænmeti. Þeir henta vel í allskyns pott- eða ofnréttir, súpur og sósur. Hægt er að nota einstaka sveppi ómeðhöndlaða í salöt eða á pizzur en reglan er sú að elda sveppina. Gott er að krydda sveppi og þá helst aðeins með salti og pipar en of mikið krydd getur yfirgnæft bragð góðra sveppa.

Sveppir meltast mjög tregðlega og verka því eins og trefjar á meltingarkerfið, takið pláss í görnunum og liðka mjög um allar hægðir. Því er ekki ráðlegt að borða eingöngu sveppi heldur hafa þá undir þriðjungi af magni hverrar máltíðar. Í sveppum eru nytsamar amínósýrur og ýmis snefilefni þótt þeir séu að mestu leyti vatn.

Heimildir: Villtir matsveppir eftir Ásu M. Ásgrímsdóttur og Guðrúnu Magnúsdóttur og Vísindavefurinn.
Grafík: Forsíða Sveppahandbókar Skógræktar ríkisins.
Ljósmyndir: Wikipedia Commons (http://commons.wikipedia.org), nema ljósmynd af berserkjasveppi Guðrún A. Tryggvadóttir.

Bewertung

Hentugur matsveppur: Furusveppur (Leccinum scabrum)

Furusveppur (Leccinum scabrum)
Pípusveppur með dökkbrúnan, stundum slímugan hatt og fölgult pípulag. Stafurinn er hvítur og hvítur kragi á honum. Bragðgóður matsveppur sem hentar vel í flesta svepparétti. Best er að tína sveppinn þegar hann er ungur. Auðvelt er að fletta brúna laginu og slíminu af með hníf.

Ljósmynd: Leccinum scabrum, Wikipedia Commons (http://commons.wikipedia.org).

Bewertung

Hentugur matsveppur: Móhnefja (Russula xerampelina)

Móhnefja(Russula xerampelina)
Góður matsveppur með mildu bragði með hálfgerðri fiskilykt. Má borða hráan. Vex i grasmóum og skógum um allt land.

Ljósmynd: Russula xerampelina, Wikipedia Commons (http://commons.wikipedia.org).

Bewertung